هارون الرشيد خليفهء بغداد ( دار السلام ) در مجاورت مرقد مطهر امام رضا آرميد . مورخان اتفاق نظر دارند كه زيارتگاه مشهد منظور ديگرى را حاصل مىكند چه هر سال تا حدى مانع از رفتن حجاج به مكه مىشود و از اين لحاظ براى ايرانيان شيعه نه فقط يك زيارتگاه مقدس بلكه زيارتگاه ملى نيز به شمار مىرود . البته با زيارت مكه لقب محترم و مطبوع « حاجى » به زوار تعلق مىگيرد ولى زوار مشهد نيز هنگامى كه از زبان دوستان تحسين‌كنندهء خود كلمهء « مشهدى » را مىشنوند از امتياز داشتن يك لقب محترم و در عين حال ميهن‌پرستانه برخوردار مىشوند . علاوه بر اين ، مسافرت براى زيارت مكه طولانى و خطرناك است . خستگى سفر صداى مسافر را در گلو خفه مىكند و نيمى از ادراك و حواس او را مختل مىسازد . در سابق ايرانيان در كاروان مكه در اقليت بودند ؛ در ضمن طرف توجه نيز نبودند ، چه زوار كاروان را بيشتر افراد سنى تشكيل مىدادند . هنگام اذان شيعيان هميشه نام امام على [ ع ] را پس از نام حضرت محمد [ ص ] ذكر مىكردند و اين كار براى زخمهاى كهنه به هيچ وجه مرهمى محسوب نمىشد . در بعضى از مواقع اختلافات شدت مىيافت و براى شيعيان ناراحت كننده‌ترين صحنهء نزاع به وجود مىآمد . ايجاد راه‌آهن از دمشق به مدينه ، كه در سال 1909 م صورت گرفت ، پردهء نمايش زوار مكه را پايين كشيد . جاده زوارى اكنون مدتى است كه به واسطهء فقدان پاهايى كه آن را صيقل دهد ملال‌آور و متروك گشته است . امروز براى اينكه بتوانيم تصورى از چگونگى حركت قافلهء حج را در آن موقع در مخيلهء خود به وجود آوريم بايد به جده ، واقع در كشور حجاز ، كه در كرانهء بحر احمر واقع شده و تا مكه بيش از 48 كيلومتر فاصله دارد برويم . آنجا هنگام عبور از دروازهء شهر مكه شخص هنوز مىتواند زوارى را مشاهده كند كه مانند اجداد خود براى پيمودن اين فاصله ، رنجهاى سفر را متحمل مىشوند . بعضى از زوار كه وارد مكه مىشوند از نواده‌هاى اشخاصى هستند كه از افريقا به سوى مكه روى آوردند و در نيمهء راه ، قبل از رسيدن به شهر كوچك و رقت‌انگيز و خاموش سواكن « 1 » و پيمودن بحر احمر با كشتى زوارى ، از پاى در آمدند .

--> ( 1 ) . سواكن بندرى است در سودان مصر ، واقع در ساحل بحر احمر غربى ، كه از آنجا حجاج به كشتى مىنشستند و به جده مىرفتند . - م .